Voor mij bestaat begeleiding bij sterven uit verschillende stukjes:

Hoe neem je afscheid van het leven, je naasten, hoe wil je je uitvaart, zijn  er nog dingen die je wilt doen?

Wat gebeurt er na je dood? Is er leven na de dood, of houdt alles op. 

Maar ook: wat gebeurt er áls je dood gaat, of zoals ik het vaak noem: als je overgaat.

Ik sta open voor ieders idee en gedachte over dit soort dingen. Toch wil ik in mijn verhalen aandacht schenken aan de spirituele kant van leven en sterven.
De verhalen hebt ik bewust door elkaar geschreven, zij hebben zich ook door elkaar aan mij aangeboden.

.

Glimlach

Van de dagdienst krijg ik overgedragen dat een bewoner gister is ingestuurd met hartfalen en niet meer thuis zal komen. Meneer vroeg nogal wat aandacht, het lijkt dus een rustige avonddienst te worden.
Rond 4 uur belt zijn dochter vanuit het ziekenhuis met de laatste up-date. Pa is een paar keer 'geklapt’ maar zij hart pakt het ritme niet meer op. Er is in overleg besloten om meneer te gaan sederen. Er wordt uitgelegd dat hij dan langzaam wegzakt en hij niet zal merken wanneer zijn hart definitief stopt. Dan geeft meneer fel aan dat hij naar huis wil. Dat is ook het moment dat de dochter ons belt. Het ziekenhuis wil zeker weten of wij hem in het verpleegtehuis kunnen verzorgen met morfinepomp en eventueel dormicum. Ik geef nog wel aan dat als iemand zegt naar huis te willen, dit ook kan betekenen het op te geven en dood te willen. Alle details besparend, het ziekenhuis verteld en beloofd dat meneer met een werkende, ingestelde pomp komt. Ik overleg met de nog in huis zijnde verpleeghuisarts, ook hij geeft zijn fiat. Hij staat achter mij als ik zeg er alles aan te willen doen meneer naar huis te laten komen als dat zijn wens is voor hij gaat slapen.
Als meneer om 6 uur per ambu aankomt, blijkt de situatie anders dan het ziekenhuis heeft voorgedaan. De morfinepomp gaat weer mee terug, en meneer heeft zuurstof nodig. Veel. Gelukkig hebben we zuurstof in huis, want de fles gaat ook mee terug.
‘Welkom thuis’ zeg ik tegen meneer 'Fijn he? Als je thuis komt, staat de leukste zuster van het huis naast je bed’ Er komt zelfs een glimlachje om zijn mond. Wij konden het niet altijd goed vinden samen. Maar voor mij valt dat nu weg. Meneer heeft steun en vertrouwen nodig.
Samen met de ambu broeder ga ik oplossingen zoeken, improviseren, we zijn creatief en pakken door. De meegekomen familie merkt er niks van dat ik eigenlijk met mijn handen in het haar zit.
'Ik ben zo blij dat jij vanavond dienst hebt' zegt de zoon.
Ik spreek met de familie af dat er altijd maar 2 personen tegelijk bij ‘pa’ kunnen zijn, ik merk namelijk dat hij erg onrustig wordt van veel mensen. Zeker als zijn (ex) vrouw huilend binnenkomt merk ik veel onrust.
Ik laat de boel even en ga overdenken en overleggen met collega's hoe de avond verder verloopt. Alle verdere technische detail weer terzijde, meneer gaat iedere 4 uur handmatig morfine krijgen. Als ik de eerste dosis wil gaan toedienen, leg ik uit wat ik ga doen. Meneer reageert onrustig en afwerend, mompelt 'gvd’. Ik leg uit dat ik de morfine geef tegen benauwdheid, dat er niks engs gebeurt. Ik maak ook een grapje dat hij niet moet denken er zo makkelijk van af te komen. Weer komt er een klein glimlachje en meneer ontspant zich, voor het eerst sinds hij weer thuis is. Ik vertel hem dat het goed is zo.
De avond verloopt rustig, de familie bedankt mij nogmaals dat ik ‘pa’ naar huis heb laten komen.
De volgende avond overlijdt meneer rustig, in het bijzijn van zoon een dochter.
Wanneer ik de dag na het overlijden weer dagdienst heb, komt de zoon naar mij toe. 'Dat ie nou niet even had kunnen wachten (met overlijden) tot jij weer dienst had!' Het mooiste compliment dat ik tot nu toe gekregen heb.

Boodschap

Ik was al een paar keer bij mevrouw en meneer geweest. mevrouw wilde thuis 'heen gaan' zoals ze het zelf noemde. Er was thuiszorg  voor overdag. Mevrouw had mij gevraagd om af en toe wat te praten. 'Dingen waar ik mijn man en kinderen niet lastig mee wil vallen' en 'Wat vind jij? Wel of geen nagellak op in de kist?' Het klinkt zo eenvoudig, het kan je maar bezighouden. 
Meestal ging meneer boodschappen doen als ik er was, en dan nam hij wat lekkers mee. En dan dronken we samen koffie. Het smaakte mevrouw niet, na een of twee slokjes was het genoeg. 'Maar het is zo gezellig' zei ze.
Mevrouw en meneer waren heel open, tegen elkaar, en tegen mij. Ze haalden herinneringen op 'ouwe koeien'  en bespraken de laatste wensen van mevrouw. Vaak zat er alleen maar bij. Dankbaar dat zij stukjes van hun leven samen met mij deelden. Dankbaar dat ik hun liefde voor elkaar mocht voelen. Niet dat alles op rolletjes had gelopen, ook zij hadden hun hobbels gehad. Ook die vertrouwden ze me toe.
En hoe open ze ook waren, ze hadden ook hun eigen gedachten.
Na een bezoek liet meneer mij uit en bleef een beetje dralen. 'Tot de volgende keer' zei ik. 'Zou je misschien ook een keer voor mij willen komen?'  Het hoge woord was er uit. Gedachten flitsten door mijn  hoofd. Hij was toch niet zo ver? Een 1 op 1 gesprek? Heb ik iets verkeerd gezegd? Ik denk dat hij mijn vertwijfeling zag. 'Zou je anders een keer met mij willen boodschappen doen?' vroeg hij. 'Weet je, dat mis ik zo, we gingen altijd samen boodschappen doen.'  
Bij mij viel het kwartje! Ik hoefde niet mee om te helpen sjouwen, meneer wilde gezelschap, overleggen. En, zo bleek later, ook hij had dingen waar hij zijn vrouw en kinderen niet lastig mee wilde vallen.
We hebben het met z'n drieën besproken, en er ook smakelijk om gelachen. Daarna schakelden we de buurvrouw in en gingen we samen boodschappen doen, of zomaar even een blokje om.
Zoals meneer mevrouw ruimte gaf om met mij te praten door boodschappen te doen, zo gaf mevrouw meneer ruimte om met mij te praten.

Zintuigen 

Wanneer je komt te overlijden, stopt het lichaam met alle functies. Omdat het hart steeds meer moeite heeft om het bloed rond te pompen, krijgen de organen naar belangrijkheid nog zuurstofrijk bloed. Eén voor één stoppen de organen. De ledematen gaan verkleuren, wat vaak een moment is om bijvoorbeeld de familie (als je dat wilt) te waarschuwen. 
Ook de zintuigen vallen één voor één uit. Zintuigelijke prikkels kunnen dus nog steeds binnen komen. Net zoals spanningen uit de omgeving 'gevoeld' kunnen worden. Het is zó belangrijk dat er een rustige sfeer is om een sterfbed. 
Het gehoor valt het laatst uit. Dat is belangrijk om te weten, omdat mensen vaak denken dat je toch niks meer hoort als je in coma ligt of gesedeerd bent. Voorkom dat je bijvoorbeeld alvast de uitvaart bespreekt aan het sterfbed. Of onhandige dingen zegt.
In plaats daarvan kan je iets voorlezen, favoriete muziek spelen of gewoon wat kletsen. Ik heb eens mee gemaakt dat de kleinkinderen kleurtekeningen voor opa maakten en ondertussen bespraken wat voor avonturen ze met opa hadden beleefd Ik kon merken dat het opa rust gaf.

Geef mij maar een spuitje

'Ik zeg zelf wel wanneer het genoeg is'...'
'Als ik niet meer zelf naar de wc kan...'
'Om mijn kinderen niet te belasten...
'Wanneer ik een hersenbloeding krijg...'
'Ik ga echt niet naar een verpleeghuis...'
'Ze gaan me niet in een karretje vooruit duwen...'
'...Dan geven ze me maar een spuitje'

Dat is makkelijker gezegd dan dat het in werkelijkheid is.

Ondanks dat euthanasie veel meer bespreekbaar is dan, zeg maar, vijftig jaar geleden, is er nog steeds veel onduidelijk, en bestaan er veel misverstanden over.

Wanneer je echt kiest voor euthanasie, dan gaat daar er een lang proces aan voor af.
De kortste weg is via de huisarts. Er van uitgaand dat jou huisarts euthanasie wil uitvoeren. Dat is niet zo vanzelfsprekend. Elke arts legt een eed af waarin hij of zij beloofd alles te doen om een patiënt in leven te houden. Bij euthanasie breekt hij of zij de belofte: de huisarts ontneemt iemand het leven. Sterker nog, het valt, nog steeds, onder moord.
Als we er vanuit gaan dat jou huisarts het wel doet, dan gaat dat ook niet van het een op andere moment. De huisarts kent jou en jou medische achtergrond, is met jou ziekte meegereisd. Jou wens is bekend, en jullie zullen bespreken op welk moment er voor euthanasie gekozen wordt. Bijvoorbeeld bij ondragelijk en uitzichtloos lijden. Wanneer de dood toch binnen afzienbare tijd verwacht wordt.
Wanneer jou eigen huisarts geen euthanasie uitvoert, zou je in theorie naar een andere huisarts kunnen. Alleen moeten jullie elkaar dan eerst goed leren kennen, er moet een vertrouwensband opgebouwd worden. Dat is niet ineen paar dagen, of zelfs weken gebeurd.
Er is ook een mogelijkheid om jou euthanasie via de NVVE (Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde) te regelen. Lees hun website eens. Zij kunnen het veel beter uitleggen dan ik.
Besef wel, dat wie ook 'dat spuitje' geeft, dat niet zomaar doet. Voor iedere huisarts of euthanasiearts is het emotioneel belastend.
Iedere euthanasie moet gemeld worden bij de lijkschouwer als 'niet natuurlijke dood' en wordt ook zo genoteerd in het gemeente archief.

In een ander stukje vertel ik wat over palliatieve sedatie.

Mijn dagdienst zit er op. Eén van onze bewoonsters gaat snel achteruit. Haar dochters zijn verdrietig, ze willen graag bij hun moeder zijn, maar kunnen het soms niet aan en lopen de gang op om steun te zoeken bij ons. 
Ik kijk nog even bij mevrouw om het hoekje voor ik naar huis ga. Ze is rustig en zakt steeds vaker weg, Ik heb het gevoel dat zij er zelf vrede mee heeft, maar dat het voor haar dochters echt moeilijk is. En dat houdt haar ook tegen om te gaan. 'Slaap lekker' zeg ik.
Die avond neem ik thuis rustig de tijd om mevrouw op afstand te begeleiden. Ik stel mij voor hoe zij in haar bedje ligt, plaats een groot ligt boven haar en open 'de poort'. Ik zie hoe mevrouw zonder enige aarzeling uitreikt naar boven en opgenomen wordt in het licht.
Als ik de volgende ochtend de rapportage lees, zie ik dat mevrouw om 22.30u is overleden.